“Zonder duidelijke definitie van wat moraliteit is, laat staan het mechanisme, zie ik dat er heel veel begripsverwarring ontstaat.” In gesprek met Chi Lueng Chiu over morele vorming, ethiek en karakter. Zeer interessant denk ik voor docenten ethiek en vorming in het algemeen bij defensie en politie. Als we militairen ethiek onderwijzen, is de vraag misschien niet alleen: kennen ze de regels en weten ze wat goed handelen is? De interessantere vraag is: zijn die regels ook echt van henzelf geworden? Chi maakt in dit gesprek een belangrijk onderscheid tussen regels simpelweg volgen en regels werkelijk integreren. Ook legt hij uit dat Morele verwonding niet hetzelfde is als handelen tegen je waarden. Bij een morele verwonding zou je volgens hem moeten kunnen onderzoeken: wie is de vermeende dader, wie het slachtoffer en wat is de schade? Dat is volgens hem niet noodzakelijk hetzelfde als iets meemaken dat botst met je persoonlijke kernwaarden.
En voor militaire prestatiepsychologen stelt Chi een minstens zo interessante vraag: maken we mensen weerbaar door ze vooral onder druk te zetten, of moeten we ze eerst voldoende ‘voeden’ om die druk aan te kunnen? Zijn formulering is raak: “Als je mensen weerbaar wil maken, dan moet je ze doorvoeden. Je kan niet iemand op pad sturen die uitgehongerd is.” Daarmee verschuift het gesprek van alleen selecteren op wie sterk genoeg is, naar het daadwerkelijk ontwikkelen van mensen: autonomie, competentie, verbondenheid, persoonlijkheid en person-environment fit. Zoals Chi het samenvat: selectie gaat over overleven; ontwikkeling gaat over floreren.
Net zo boeiend is de vraag: Kun je karakter eigenlijk trainen? In militaire opleidingen spreken we graag over karaktervorming en deugden als moed, rechtvaardigheid en gematigdheid. Maar wat gebeurt er met dat karakter wanneer de druk echt hoog wordt? In dit gesprek onderzoeken Chi en ik hoe persoonlijkheid, motivatie, waarden, omgeving en narratieve identiteit samen bepalen hoe iemand uiteindelijk handelt.
Dit en nog veel meer in dit wederom voor mij zeer leerzame gesprek met Chi Lueng Chiu.
1. Morele vorming — Welke regel is écht van jou?
Reflectievraag:
Welke regel, norm of waarde volg jij vooral omdat je hebt geleerd dat het zo hoort — en welke zou je ook volgen als niemand keek?
Call to action:
Kies deze week één belangrijke regel uit je werk. Schrijf in één zin op waarom jij persoonlijk achter deze regel staat. Kun je dat niet? Onderzoek hem dan: bespreek hem met een collega, zoek een tegenargument en bepaal daarna opnieuw waar jij staat.
“Er is niks vrijwilliger dan het volgen van je eigen regels. Ook al komen die regels van buiten.”
2. Weerbaarheid — Waar moet jij jezelf eerst voeden?
Reflectievraag:
Op welk gebied probeer jij vooral ‘harder’ of weerbaarder te worden, terwijl je misschien eerst iets nodig hebt om onder druk goed te kunnen blijven functioneren?
Call to action:
Denk aan één situatie waarin je binnenkort onder druk moet presteren. Kies vooraf één psychologische voedingsbron die je bewust versterkt: meer keuze en eigenaarschap, betere voorbereiding en competentie, of steun en verbondenheid met anderen. Doe dat vóórdat je de druk opvoert.
“Als je mensen weerbaar wil maken, dan moet je ze doorvoeden. Je kan niet iemand op pad sturen die uitgehongerd is.”
3. Karakter — Wie wil jij zijn als het moeilijk wordt?
Reflectievraag:
Welke eigenschap wil jij laten zien wanneer de situatie moeilijk wordt — moed, rechtvaardigheid, gematigdheid of wijsheid — en wat zou iemand jou dan concreet zien doen?
Call to action:
Maak er één simpele als-danregel van: “Als [moeilijke situatie] gebeurt, dan zal ik [concreet gedrag].” Test die regel deze week één keer. Reflecteer daarna niet op “Ben ik een moedig/rechtvaardig mens?”, maar op: “Heb ik gedaan wat ik me had voorgenomen?”
Dat sluit mooi aan bij Chi’s punt dat je niet per se je persoonlijkheid hoeft te veranderen om ander gedrag te laten zien: een heel specifieke implementatie-intentie kan de kans op het gewenste gedrag sterk vergroten.
Vraag 1 – Morele vorming
Wat bedoelt Chi vooral met morele vorming?
A. Militairen leren welke morele regels ze altijd moeten gehoorzamen
B. Regels en normen zo onderzoeken en doorleven dat ze uiteindelijk geïntegreerd worden
C. Militairen trainen om hun persoonlijke waarden boven organisatieregels te stellen
D. Vooral kennis opdoen over verschillende ethische theorieën
Vraag 2 – Morele weerbaarheid
Wat is volgens Chi belangrijk voor het ontwikkelen van weerbaarheid?
A. Mensen zo vroeg mogelijk blootstellen aan maximale druk
B. Vooral mensen selecteren die van nature stressbestendig zijn
C. Mensen psychologisch voeden én vervolgens ruimte geven om zich te ontwikkelen
D. Mensen leren emoties zoveel mogelijk uit te schakelen
Vraag 3 – Integriteit
Wanneer noemt Chi iemand integer?
A. Wanneer iemand altijd precies de regels volgt
B. Wanneer iemand nooit twijfelt over wat goed of fout is
C. Wanneer iemand het goede blijft doen onder druk of wanneer niemand kijkt
D. Wanneer iemands persoonlijke waarden overeenkomen met die van de organisatie
Vraag 4 – Karakter
Welke uitspraak past het beste bij Chi’s visie op karakter en persoonlijkheid?
A. Goed karakter is vrijwel volledig aangeboren
B. De situatie bepaalt gedrag; persoonlijkheid speelt nauwelijks een rol
C. Karakter kan volledig worden gevormd, ongeacht persoonlijkheid
D. Persoonlijkheid beïnvloedt wat makkelijker of moeilijker is, maar motivatie, waarden, omgeving en gedrag spelen eveneens een rol
Vraag 5 – Gedrag onder druk
Je wilt dat een militair in een moeilijke situatie vaker het gewenste gedrag laat zien. Welke aanpak sluit het beste aan bij wat Chi bespreekt?
A. Proberen eerst zijn volledige persoonlijkheid te veranderen
B. Een concrete als-danregel formuleren voor de betreffende situatie
C. Hem vaker vertellen welke karaktereigenschap hij moet ontwikkelen
D. Hem zonder voorbereiding aan steeds zwaardere situaties blootstellen
Juiste antwoorden
1: B — Vorming gaat bij Chi om onderzoeken, experimenteren, reflecteren en uiteindelijk integreren van regels en normen.
2: C — Zijn treffende metafoor: “Als je mensen weerbaar wil maken, dan moet je ze doorvoeden.”
3: C — “Als iemand het goede blijft doen onder druk of als iemand het blijft doen zelfs als er niemand kijkt, dan noemen we zo’n persoon integer.”
4: D — Chi verzet zich tegen een óf-óf-benadering: persoonlijkheid doet ertoe, maar staat in wisselwerking met motivatie, waarden, omgeving en narratieve identiteit.
5: B — Hij wijst op implementatie-intenties: een specifieke als-danregel kan de kans op gewenst gedrag sterk vergroten, zonder dat daarvoor eerst de persoonlijkheid hoeft te veranderen.