Wat motiveert mensen werkelijk? En wat gebeurt er wanneer motivatie vooral voortkomt uit druk, verwachtingen of het verlangen om goed te presteren? In deze aflevering spreek ik met Maarten Vansteenkiste, hoogleraar ontwikkelings- en motivatiepsychologie aan de Universiteit Gent en internationaal expert op het gebied van de zelfdeterminatietheorie. We beginnen meteen met een belangrijke nuance. Externe motivatie kan mensen wel degelijk in beweging krijgen, zegt Maarten: “Door druk te zetten op iemand kan je wel die persoon in beweging krijgen. Maar de vraag is: hoelang houdt dat dan vol?” Daarmee is de toon gezet voor een gesprek over motivatie dat een stuk rijker blijkt dan het eenvoudige onderscheid tussen ‘gemotiveerd’ en ‘niet gemotiveerd’.
Centraal staat het bekende ABC van de zelfdeterminatietheorie: autonomie, verbondenheid en competentie. Wat hebben mensen psychologisch nodig om te kunnen groeien, leren en functioneren? En zijn die behoeften alleen belangrijk wanneer de omstandigheden gunstig zijn, of juist ook wanneer het leven moeilijk wordt? Maarten vertelt over onderzoek in onveilige omstandigheden en komt daarbij tot een opvallende conclusie: “Zelfs in onveilige situaties hebben we ook nood aan competentie, autonomie en verbondenheid om ons psychologisch goed in ons vel te kunnen voelen.” We bespreken bovendien hoe lichamelijke en psychologische behoeften elkaar voortdurend kunnen beïnvloeden.
Vervolgens maken we de stap naar onderwijs en het docentenkompas. Wat kan een docent concreet doen om motivatie te ondersteunen? Hoe verhouden autonomie en structuur zich tot elkaar? En waarom betekent autonomieondersteuning veel meer dan studenten simpelweg zoveel mogelijk keuzes geven? Volgens Maarten zit de kracht juist in de combinatie: “Het is die mix van structuur en autonomieondersteuning die eigenlijk essentieel is.” We verkennen wat dat betekent voor docenten in onder andere het reguliere onderwijs, de politie en Defensie, en waarom goed onderwijs uiteindelijk ook te maken heeft met het gevoel dat je als leerling werkelijk wordt gezien.
Daarbij komen we bij een hardnekkige misvatting over autonomie. Zeker in sterk collectieve omgevingen — denk aan vechtkunst, Defensie of andere organisaties waarin groepsbelang, discipline en loyaliteit centraal staan — kan autonomie al snel klinken als individualisme of ‘je eigen ding doen’. Maar dat is niet wat ermee bedoeld wordt. “Autonomie in de zelfdeterminatietheorie wordt niet gedefinieerd als individualisme en uw losrukken van een groep. Het gaat eigenlijk over het vrijwillig handelen en voelen.” Dat opent een interessante discussie over vrijwillig kiezen voor collectieve doelen, waarden, internalisatie en zelfs over de vraag of er een morele dimensie verborgen zit in een motivatietheorie.
Tot slot leggen we een overtuiging onder het vergrootglas die nog altijd voorkomt in opleidingen waarin mensen voorbereid worden op moeilijke omstandigheden: word je sterker door mensen eerst psychologisch onder druk te zetten? Moeten toekomstige professionals leren omgaan met tegenslag door autonomie, structuur en verbondenheid bewust te verminderen? Maarten is daar uitgesproken over: “Je wordt daar niet sterker door.” En even later: “Maar zo leer je niet iemand zwemmen. We moeten ze leren zwemmen en dan gaan ze inderdaad wel de overkant bereiken.” Een gesprek over motivatie, onderwijs en veerkracht — maar uiteindelijk vooral over de vraag welk klimaat mensen nodig hebben om zichzelf te leren dragen wanneer het moeilijk wordt.
Reflectie 1 — Kijk naar de reden achter het gedrag
Denk aan iemand aan wie je lesgeeft, die je traint of begeleidt. Die persoon doet misschien precies wat je vraagt. Maar waarom? Uit interesse of overtuiging? Omdat het doel betekenisvol voelt? Of vooral omdat jij het verwacht, omdat er een beoordeling volgt of omdat falen vervelende consequenties heeft? Kijk deze week één keer bewust voorbij het zichtbare gedrag en vraag jezelf af: wat drijft deze persoon eigenlijk?
Reflectie 2 — Zoek niet naar autonomie óf structuur
Autonomie ondersteunen betekent niet dat je alles moet loslaten. En structuur bieden betekent niet dat je controlerend moet worden. Kies één les, training of gesprek dat je binnenkort geeft en stel jezelf vooraf twee vragen: Waar kan ik duidelijker zijn? en Waar kan ik meer ruimte geven voor eigenaarschap? Probeer beide tegelijk te versterken.
Reflectie 3 — Ondersteunen is niet hetzelfde als het makkelijk maken
Denk aan een situatie waarin je iemand bewust onder druk zet omdat je wilt dat diegene weerbaarder wordt. Vraag jezelf af: welke vaardigheid leert deze persoon hier daadwerkelijk? Uitdagen kan waardevol zijn, maar uitdaging zonder voldoende ondersteuning kan iets heel anders opleveren dan veerkracht. Ontwerp daarom niet alleen de moeilijke situatie, maar ook wat iemand daarin moet leren om de volgende keer zelfstandiger te kunnen handelen.
Call to action — Verander één klein moment
Probeer niet vanaf morgen een volledig ‘motiverende docent’ of trainer te worden. Kies één terugkerend moment: de start van je les, het geven van een opdracht, feedback na een oefening of de afsluiting van de dag. Verander daar één klein gedrag. Leg bijvoorbeeld één keer extra uit waarom een opdracht relevant is. Geef één betekenisvolle keuze. Vraag één keer naar het perspectief van de ander. Of maak één verwachting concreter. Herhaal juist dát kleine gedrag de komende weken. Een motiverend klimaat ontstaat uiteindelijk niet door één groot inzicht, maar door kleine interacties die steeds opnieuw dezelfde richting uit wijzen.
Timestamps
Warming-up: is externe motivatie echt zo slecht?
Van externe druk naar autonome motivatie
Zijn cijfers per definitie externe motivatie?
Maslow versus de zelfdeterminatietheorie
Autonomie, verbondenheid en competentie: het ABC
De wisselwerking tussen fysieke en psychologische behoeften
Maartens persoonlijke reis binnen de zelfdeterminatietheorie
De grondleggers Deci en Ryan en 25 jaar motivatieonderzoek
Een nieuwe ontwikkeling: Self-as-Process Theory
Bewustzijn, emoties en zelfregulatie
Zelf je psychologische basisbehoeften leren vormgeven
Het docentenkompas: hoe creëer je een motiverend klimaat?
Waarom autonomie en structuur elkaar nodig hebben
Verbondenheid als onderdeel van motiverend lesgeven
De leerling zien voor wie hij of zij is
Waarom autonomieondersteuning méér is dan keuzes aanbieden
Autonomie in collectivistische culturen, vechtkunst en Defensie
Vrijwillig handelen versus individualisme
Zit er een ethiek verscholen in de zelfdeterminatietheorie?
Intrinsieke en extrinsieke waarden
Kun je mensen motiveren voor de verkeerde doelen?
Wat de coronacrisis Maarten leerde over motivatie en beleid
Het docentenkompas als praktisch reflectie-instrument
Worden mensen weerbaarder door hun basisbehoeften te frustreren?
Waarom iemand ‘in het diepe gooien’ geen veerkrachttraining is
Wat docenten nodig hebben om zelf gemotiveerd te blijven
Planlast, autonomie en de kern van het docentschap
De toekomst van de zelfdeterminatietheorie