De eerste avond- en nachtdiensten vormen een belangrijke mijlpaal voor startende arts-assistenten. PREPARE ondersteunt deze cruciale overgang: van startende arts naar zelfstandig functioneren in de dienst.
Vrijwel iedere professional kan zich zijn eerste echte werkdag nog herinneren. Niet de dag waarop je nog naast iemand mocht meelopen, maar de dag waarop ineens duidelijk werd dat jij degene bent die beslissingen moet nemen. Dat anderen naar jou kijken. Dat er geen docent meer is die vertelt wat de volgende stap is, maar dat jij die stap zelf moet zetten.
Juist dat gevoel vormt het vertrekpunt van deze podcast met Anique Baten. Zij is niet-praktiserend internist acute geneeskunde, onderwijskundig adviseur bij de Isala Academie en promovendus op het programma PREPARE. Haar onderzoek begon niet vanuit theorie, maar vanuit een heel persoonlijke ervaring. Ze herinnert zich nog levendig hoe ze voor haar eerste dienst wakker lag. Niet omdat ze twijfelde aan haar kennis, maar omdat ze zich voortdurend voorstelde wat er allemaal mis kon gaan.
“Ik had allerlei schrikbeelden in mijn hoofd.”
Zou ze ernstig zieke patiënten moeten opvangen? Zou er geen bed beschikbaar zijn? Zouden verpleegkundigen haar niet daadkrachtig genoeg vinden? Zouden supervisoren geïrriteerd raken als ze midden in de nacht belde?
De werkelijkheid bleek totaal anders.
Juist doordat een supervisor haar voortdurend liet merken dat vragen stellen normaal was en verpleegkundigen haar actief ondersteunden, werd die eerste dienst uiteindelijk een positieve ervaring. Achteraf kijkt ze erop terug als één van de redenen waarom ze uiteindelijk koos voor de acute geneeskunde.
Maar tegelijk zag ze in de jaren daarna iets opvallends terugkomen. Veel beginnende artsen hadden dezelfde vraag: “Ben ik hier eigenlijk wel klaar voor?”
Die vraag werd uiteindelijk het startpunt van haar promotieonderzoek.
Aan de hand van persoonlijke ervaringen, landelijke onderzoeksgegevens en praktijkvoorbeelden laat zij zien waarom veel arts-assistenten zich onvoldoende voorbereid voelen, welke rol niet-technische vaardigheden zoals samenwerken, communiceren en prioriteiten stellen daarbij spelen, en waarom juist de eerste dienst zo’n belangrijk kantelpunt vormt in de ontwikkeling van een professionele identiteit. Vervolgens bespreken we hoe het PREPARE-programma is ontwikkeld om jonge artsen beter voor te bereiden op de complexe werkelijkheid van de klinische praktijk, waarin onzekerheid eerder regel dan uitzondering is.
Daarnaast gaat de podcast uitgebreid in op de waarde van werkplekleren, simulatieonderwijs en adaptieve expertise. Een bijzonder accent ligt op de debriefing: het gestructureerd terugblikken op ervaringen om niet alleen te evalueren wat er gebeurde, maar vooral te begrijpen waarom bepaalde keuzes werden gemaakt en hoe professionals daarvan kunnen leren. Daarbij bespreken we de DAA-structuur (Description – Analysis – Application) omdat dit een hele fijne en effectieve methode is.
Deze podcast laat zien dat goede zorg niet ontstaat doordat professionals nooit fouten maken, maar doordat zij terechtkomen in een leeromgeving waarin nieuwsgierigheid, samenwerking, psychologische veiligheid en voortdurende reflectie centraal staan.
Uiteraard praten we over een onderwerp wat ons beide bezighoud: presteren onder druk. Om artsen daarop voor te bereiden, richt PREPARE zich niet alleen op handelen tijdens stress, maar juist op het voorkomen dat stress onbeheersbaar wordt. Deelnemers leren onder andere het inzetten van een tactische pauze, mentale simulatie, positieve zelfaffirmatie en het vooraf doordenken van moeilijke situaties.
Daarnaast staat in week zeven de stressrespons centraal. Aan de hand van de Yerkes-Dodson-curve onderzoeken deelnemers hoe druk hun prestaties beïnvloedt, leren zij hun eigen stresssignalen herkennen en ontdekken zij wat hen helpt om terug te keren naar hun optimale prestatieniveau of flow.
De manier waarop PREPARE simulatieonderwijs inzet sluit daar naadloos op aan. De scenario’s zijn realistisch ontworpen: de dienstpieper gaat af, meerdere patiënten vragen tegelijk aandacht, collega’s onderbreken elkaar voortdurend en deelnemers moeten voortdurend afwegen wat nú prioriteit heeft.
Tegelijkertijd waarschuwt Baten dat realisme nooit een doel op zich mag worden. “Het zou averechts werken om ze een trauma te bezorgen” met simulatieonderwijs; het doel is juist om jonge artsen met vertrouwen aan hun eerste dienst te laten beginnen. Daarom pleit zij ervoor dat instructeurs zo min mogelijk ingrijpen zolang deelnemers zich in hun learning zone bevinden, maar wel voortdurend signaleren wanneer iemand vastloopt of juist te weinig wordt uitgedaagd.
De daaropvolgende debrief vormt het sluitstuk van het leerproces: deelnemers vergelijken hun vooraf beschreven stresssignalen met wat observanten daadwerkelijk zagen en onderzoeken gezamenlijk welke strategieën effectief waren. Daarbij komt ook een opvallende bevinding uit eerder onderzoek aan bod: politieagenten bleken tijdens simulaties soms zelfs méér stress te ervaren dan tijdens echte incidenten, waarschijnlijk doordat zij zich beoordeeld voelen door collega’s en bang zijn “door de mand te vallen“. Juist daarom benadruken we dat psychologische veiligheid een onmisbare voorwaarde is om onder druk werkelijk te kunnen leren.
De podcast behandelt onder andere de volgende onderwerpen:
- De eerste dienst als arts-assistent
- Gevoel van voorbereid zijn versus daadwerkelijk voorbereid zijn
- De overgang van student naar zelfstandig professional
- Professionele identiteitsvorming
- Het promotieonderzoek van Annique Bat
- Landelijk onderzoek onder arts-assistenten
- Niet-technische vaardigheden (non-technical skills)
- Communicatie
- Samenwerken
- Prioriteiten stellen
- Klinisch redeneren
- Besluitvorming onder druk
- Omgaan met onzekerheid
- Supervisie
- Psychologische veiligheid
- Werkplekleren
- Interprofessioneel leren
- Het PREPARE-programma
- Simulatieonderwijs
- Scenario-onderwijs
- Adaptieve expertise
- De rol van ervaring in leren
- Debriefing
- Reflectie op handelen
- Feedback
- Leren van fouten
- Professionele ontwikkeling
- Teamcultuur
- Patiëntveiligheid
- Verantwoordelijkheid dragen
- De rol van verpleegkundigen en supervisors
- Competentieontwikkeling tijdens de eerste dienst
- Voorbereiding op acute zorg
- Van ervaring naar expertise
Reflectievragen en Call to Action
1. Wanneer voelde jij je voor het laatst écht verantwoordelijk, terwijl je nog niet alle antwoorden had?
Professionele groei begint vaak niet wanneer je je volledig voorbereid voelt, maar wanneer je leert handelen ondanks onzekerheid. Vraag jezelf af welke situatie jou de afgelopen weken het meeste heeft uitgedaagd en wat je daarvan hebt geleerd.
Call to Action: Maak van het einde van iedere werkdag een vast reflectiemoment. Maak het zichtbaar door een notitieboek op je bureau te leggen. Maak het aantrekkelijk door dit moment te combineren met een kop koffie of thee. Maak het makkelijk door slechts drie vragen te beantwoorden: Wat ging goed? Wat vond ik lastig? Wat neem ik mee naar morgen? Maak het bevredigend door iedere dag één inzicht te noteren waar je trots op bent.
2. Hoe reageer jij wanneer de druk plotseling toeneemt?
Iedereen heeft persoonlijke stresssignalen. De vraag is niet óf je stress ervaart, maar of je die signalen tijdig herkent voordat ze je prestaties beïnvloeden.
Call to Action : Kies één stresssignaal dat je bij jezelf vaak herkent, bijvoorbeeld sneller praten, gehaast handelen of tunnelvisie. Maak het zichtbaar door dit op een post-it of als achtergrond op je telefoon te zetten. Maak het aantrekkelijk door jezelf eraan te herinneren dat dit het startpunt is van beter presteren. Maak het makkelijk door bij ieder stressmoment één bewuste ademhaling of een korte tactische pauze in te bouwen. Maak het bevredigend door na afloop kort te noteren of je hierdoor meer regie ervoer.
3. Durf jij op tijd hulp te vragen?
Veel professionals denken dat zelfstandigheid betekent dat je alles alleen moet oplossen. Juist de beste professionals weten wanneer samenwerking nodig is.
Call to Action: Spreek vandaag met jezelf af dat je één keer bewust een collega om advies of feedback vraagt. Maak het zichtbaar door dit vooraf in je agenda te zetten. Maak het aantrekkelijk door het te zien als investeren in vakmanschap. Maak het makkelijk door één concrete vraag te formuleren. Maak het bevredigend door na afloop stil te staan bij wat het gesprek je heeft opgeleverd.
4. Hoe realistisch oefen jij voor situaties die er echt toe doen?
We bereiden ons vaak voor op de ideale situatie, terwijl de werkelijkheid juist bestaat uit onderbrekingen, tijdsdruk en onverwachte gebeurtenissen. Leren onder druk vraagt daarom om oefenen in een context die lijkt op de praktijk.
Call to Action : Bedenk deze week één realistische situatie waarin jij binnenkort moet presteren en visualiseer deze twee minuten zo concreet mogelijk. Maak het zichtbaar door hiervoor een vast moment in je agenda te reserveren. Maak het aantrekkelijk door jezelf voor te stellen hoe meer voorbereiding meer rust geeft. Maak het makkelijk door slechts één scenario door te denken. Maak het bevredigend door na afloop te ervaren hoeveel vertrouwder de situatie al voelt.
5. Wanneer heb jij voor het laatst écht geleerd van een ervaring?
Ervaring alleen maakt je niet beter. Pas wanneer je bewust terugkijkt op je handelen, verandert ervaring in expertise. Dat is de essentie van een goede debrief.
Call to Action: Voer na je volgende uitdagende werkmoment een persoonlijke mini-debrief uit. Maak het zichtbaar door hiervoor vijf minuten aan het einde van je werkdag te reserveren. Maak het aantrekkelijk door dit samen met een collega te doen of je bevindingen te delen. Maak het makkelijk door jezelf slechts drie vragen te stellen: Wat gebeurde er? Waarom gebeurde het? Wat doe ik de volgende keer anders? Maak het bevredigend door één concrete actie te kiezen die je bij de volgende vergelijkbare situatie direct gaat toepassen.