Wat gebeurt er als je het denken van een onderwijsfilosoof verbindt met geestelijke verzorging bij ouderen met dementie? In dit gesprek ontstaat een onverwachte maar verrassend rijke ontmoeting tussen het werk van pedagoog Gert Biesta en de dagelijkse praktijk van geestelijke verzorging in de ouderenzorg.
Ik wilde met Maartje praten over haar bijdrage aan het boek “Wereldgericht onderwijzen – Biesta in de praktijk”. Maar er ontstond iets heel anders. Het verbinden van meerdere ogenschijnlijk gescheiden werelden: pedagogiek – filosofie – geestelijke verzorging en ouderenzorg. Gelukkig durfden we dit prachtig risico aan!
We onderzoeken letterlijk ter plekke de vraag wat het gedachtegoed van Biesta kan betekenen voor zorg en meer specifiek voor geestelijke verzorging van ouderen.
Vanuit haar achtergrond in pedagogiek, filosofie en ethiek vertelt Maartje Jansens hoe zij via het denken van Emmanuel Levinas en later Biesta verbindingen begon te zien tussen onderwijs, menswording en ouderenzorg. Drie Biesta-begrippen blijken daarbij richtinggevend: subjectificatie, innerlijkheid en humaniteit.
Subjectificatie wordt beschreven als het aanmoedigen van mensen om “hun leven in de wereld te willen leven”, ook wanneer dementie het bestaan kwetsbaar maakt.
Innerlijkheid verwijst naar de zorg voor de “binnenkant” van de mens — een dimensie die volgens Biesta in het onderwijs vaak vergeten wordt en die geestelijk verzorgers juist proberen te verzorgen.
Humaniteit krijgt vorm in de Levinasiaanse gedachte dat mens-zijn begint bij aangesproken worden door de ander. Juist ouderen in verpleeghuizen, die soms dreigen te verdwijnen achter gedrag of ziektebeelden, vragen om die erkenning als mens.
Vervolgens vertelt Maartje over haar persoonlijke zoektocht: van pedagogische wetenschappen, via filosofie en Levinas, naar geestelijke verzorging in de ouderenzorg. Haar rode draad blijkt steeds dezelfde vraag: wat is goed leven en goed samenleven?
Het gesprek zoomt daarna in op de verschillen tussen psychologische behandeling en geestelijke verzorging. Waar psychologen zich vaak richten op gedrag en behandelplannen, beschrijft zij geestelijke verzorging als een “vrijplaats”: een plek zonder behandelagenda, waar ruimte ontstaat voor existentiële vragen, zingeving en de innerlijke wereld van bewoners.
Daarna verschuift het gesprek naar Biesta’s verzet tegen simpele toepassingen of “10 tips”, omdat theorie volgens zowel Biesta als Levinas gevaarlijk wordt zodra zij de werkelijkheid probeert vast te zetten en mensen reduceert tot categorieën.
Dat wordt gekoppeld aan de kritiek op classificatiesystemen en op een samenleving die alles beheersbaar wil maken. De vrijheid van de ander mag niet verdwijnen achter modellen of systemen.
Van daaruit daar maakt Maartje de brug naar de ouderenzorg: bij bewoners met dementie blijkt Biesta’s begrip subjectificatie ingewikkeld, omdat vrijheid onder druk staat, maar juist daarom is het belangrijk mensen niet af te schrijven.
Zij beschrijft hoe bewoners via rituelen, muziek, poëzie, natuur, gesprekken en ontmoetingskringen toch in relatie met de wereld kunnen blijven staan.
Een belangrijk deel van haar werk blijkt daarnaast te liggen bij de ondersteuning van zorgteams, die dagelijks worstelen met morele dilemma’s. Daar komen Biesta’s pedagogische handelingsperspectieven — onderbreken, vertragen en ondersteunen — opnieuw terug. Zorgverleners worden geholpen stil te staan bij de vraag: is dat wat ik wens ook wenselijk?
Morele stress vormt daarbij een centraal thema: zorgverleners weten vaak wat goede zorg zou zijn, maar ervaren organisatorische of praktische beperkingen waardoor zij daar niet naar kunnen handelen.
Via de dialoogsleutels van zorgethicus Linus Vanlaere leren teams woorden geven aan wat schuurt, welke loyaliteitsconflicten zij ervaren en waar hun diepste verlangen ligt.
Het gesprek eindigt met een filosofische verdieping over de verhouding tussen Levinas en Aristoteles. Waar Aristoteles vertrekt vanuit karaktervorming en het ontwikkelen van menselijke vermogens, begint Levinas juist bij de ander die ons onderbreekt in onze eigen plannen.
Toch ziet Maartje een verbinding via praktische wijsheid (phronesis): het vermogen om steeds opnieuw een wijs oordeel te vellen over wat hier en nu goed is — in onderwijs én in zorg.
Uiteindelijk ontstaat een hoopvolle conclusie: ook mensen met dementie blijven mensen die aangesproken willen worden in hun mens-zijn, en goede zorg vraagt niet alleen om protocollen, maar ook om aandacht voor de binnenwereld van zowel bewoners als zorgverleners.
5 mooiste uitspraken uit het gesprek
“Wat zouden we kunnen doen om bij te dragen aan de stoffering van de binnenkant van de mens?”
“Wezens zijn die aangesproken kunnen worden — dát is wezenlijk voor mens-zijn.”
“Is dat wat ik wens ook wenselijk — voor mijzelf, voor de ander én voor de wereld?”
“Op het moment dat je alles probeert dicht te timmeren, ontneem je ook elke vorm van spontaniteit en onderbreking.”
“Als we geen zorg dragen voor die binnenkant, verliezen mensen uiteindelijk hun hart voor de zorg.”
Drie reflectievragen voor luisteraars
Wanneer ben jij voor het laatst écht aangesproken door een ander — op een manier die jouw eigen plannen of overtuigingen onderbrak?
Hoeveel aandacht geef jij in je werk of privéleven aan de ‘binnenkant van de mens’ — bij jezelf én bij anderen?
Welke morele stress draag jij misschien ongemerkt met je mee: waar weet jij diep vanbinnen wat goed zou zijn, maar lukt het niet om daarnaar te handelen?
Drie Call to Actions
1. Oefen één week met de Biesta-vraag
Stel jezelf deze week één keer per dag de vraag: Is dat wat ik wens ook wenselijk — voor mijzelf, voor de ander én voor de wereld?
Doe dit juist op een moment van irritatie, conflict of haast — op werk, thuis of in verkeer. Kijk wat er verandert als je jezelf even onderbreekt voordat je reageert.
2. Voer één écht gesprek over de “binnenkant”
Vraag deze week aan één ouder, collega, partner of vriend(in): Wat houdt jou de laatste tijd echt bezig?
Niet oplossen. Niet adviseren. Alleen luisteren.
3. Onderzoek jouw morele stress
Pak pen en papier en schrijf antwoord op deze drie vragen:
- Wat schuurt er op dit moment in mijn leven of werk?
- Waar voel ik een loyaliteitsconflict?
- Wat verlang ik eigenlijk diep vanbinnen in deze situatie?
Sluit af met één mini-actie:
Wat is één kleine stap die ik deze week kan zetten?
De 10 belangrijkste Biesta-begrippen die besproken worden
Subjectificatie – menswording als proces van een eigen, volwassen verhouding leren innemen tot vrijheid en de wereld.
Humaniteit / Humanisering – wat wezenlijk is voor mens-zijn: aangesproken kunnen worden.
Innerlijkheid – aandacht voor de “binnenkant” van de mens.
Wereldgerichtheid – in relatie blijven staan tot de wereld buiten jezelf.
Vrijheid – leren omgaan met vrijheid op een volwassen manier.
Onderbreken – het doorbreken van automatische patronen of vanzelfsprekendheden.
Vertragen – tijd maken om je te verhouden tot verlangens en impulsen.
Ondersteunen – mensen begeleiden in hun omgang met weerstand en morele keuzes.
Weerstand – de frictie van de werkelijkheid die nodig is voor groei en volwassenheid.
Praktische wijsheid (phronesis) – het vermogen om steeds opnieuw te beoordelen: wat is hier het goede om te doen?
Lees, Kijk en Luistertips
📚 Boeken
- Zorgen zonder je hart te verliezen — Linus Vanlaere
- De ander in ons: Emmanuel Levinas in gesprek
- Werk van Hans Alma
📺 Kijktip
- IKON-serie/interviews met Levinas (YouTube)
🎧 Podcast
- De Zingevers — gesprekken met geestelijk verzorgers uit verschillende werkvelden.