Barend Last is auteur, spreker, leraar (groep 3) en onderwijsmaker. We gaan in gesprek over het onderwijs als ‘systeem’, motivatie, karikaturen van directe instructie en natuurlijk AI. Zo laat Barend zien hoe we in het onderwijs vaak spreken over motivatie, terwijl we tegelijkertijd systemen in stand houden die die motivatie ondermijnen. Hoe autonomie wordt verward met keuzevrijheid. En hoe de rol van de leraar veel complexer — en belangrijker — is dan vaak wordt gedacht.
Van de vroege selectie in het basisonderwijs tot het gebrek aan echte verbondenheid in het voortgezet onderwijs. Van de kracht van betekenisvolle ervaringen (zoals zijn jaren bij Defensie/ Marine) tot de manier waarop AI ons dwingt opnieuw na te denken over wat leren eigenlijk is.
Deze podcast raakt vijf grote thema’s:
🎯 Motivatie en psychologische basisbehoeften (SDT)
🧑🏫 De leraar als vakman en diagnostisch professional
🏫 De structuur en beperkingen van het onderwijssysteem
🤝 Betekenis, verbondenheid en ‘erbij horen’
🤖 AI als spiegel voor de zwakke plekken van onderwijs
Reflectievragen
1. Werk jij in jouw lessen vooral aan motivatie… of aan de voorwaarden waaruit motivatie ontstaat?
2. In hoeverre ervaren jouw leerlingen echte verbondenheid en betekenis in wat ze doen?
3. Als AI jouw opdrachten morgen volledig kan overnemen — wat zegt dat dan over je onderwijs?
Quotes
“Als ik directe instructie geef, ben ik heel erg bezig met afstemmen op niveau, flexibiliteit bieden en keuzes laten maken. En als ik meer inzet op ontdekkend leren, bijvoorbeeld, geef ik juist veel structuur. Dan ben ik ook bezig met op het juiste moment dingen aanbieden. De karikaturen die in de uitersten zijn ontstaan, zijn dat directe instructie gelijkstaat aan autoritair lesgeven en dat ontdekkend leren betekent: zoek het zelf maar uit. En allebei is een karikatuur. In werkelijkheid ben je als goede leraar een soort arts die constant aan het diagnosticeren is en op basis van de inzichten die je verkrijgt je aanpak aanpast.”
“Wanneer je iets presenteert als de waarheid — met hoofdletters — terwijl het normatief gekleurd is, dan vind ik dat problematisch.”
“We hebben een onderwijssysteem gecreëerd waarin we de psychologische basisbehoeften niet altijd goed bevredigen.”
“Autonomie wordt vaak geïnterpreteerd als keuzevrijheid. Maar keuzevrijheid is niet autonomie.”
“AI is geen probleem. Het probleem is dat de opdracht niet betekenisvol was.”
Video van de podcast
Audio van de podcast
Artikel in Trouw (Stop met zeuren over studeren met een chatbot, denk na over een alternatief).
Boeken van Barend
https://www.barendlast.com/boeken
Onderwerpen in de podcast
Inconsistentie en waarheidsclaims in het onderwijsdebat
Kritiek op absolute claims (zoals directe instructie als “heilige graal”)
Vraag naar definitie van motivatie
Zelfdeterminatietheorie en psychologische basisbehoeften
Frustratie van basisbehoeften in het onderwijssysteem
Niveaudifferentiatie in het PO (zonnetje, maantje, sterretje)
Overgang van kind naar adolescent (VO) en identiteitsontwikkeling
Leerplicht en gebrek aan ervaren autonomie in het VO
Autonomie versus structuur (misvattingen hierover)
Autonomie is niet hetzelfde als keuzevrijheid
Autonomie als ervaren regie en betekenis
Rol van de leraarstijl (autoritatief vs autonomie-ondersteunend)
De leraar als diagnostisch professional (“arts”)
Differentiatie tussen leerlingen (behoefte aan structuur vs ruimte)
Praktisch voorbeeld van autonomie-ondersteunend lesgeven (verhalen/context)
Eigenaarschap en gedeelde taal in onderwijs
Misinterpretaties van autonomie en eigenaarschap
Keuzebord en gestructureerde keuzevrijheid (kleuteronderwijs)
Structuur binnen autonomie-ondersteuning
Afzien en motivatie (voorbeeld LO/Defensie)
Inwijdingsrituelen en ontgroeningen
Sense of belonging en groepsbinding
Motivatie door betekenisvolle context en sociale erkenning
Verschil tussen Defensie en onderwijs qua motivatie
Gebrek aan betekenisgeving in het onderwijs
Authentiek en projectmatig onderwijs (Technasium, praktijkopdrachten)
Onderwijs binnen vs buiten bestaande kaders verbeteren
Idee van gezamenlijke uitdagingen/events (bijv. sportproject)
Onderwijs als reproductie (kennis vs arbeidsmarkt)
Vier onderwijsideologieën (Schiro)
Kritiek op social efficiency (onderwijs als economische machine)
Onderwijs als vorming van kritische burgers
Biesta: weten vs geweten
Beperkingen van toetsgericht en kwalificatiegericht onderwijs
Relativering van effect van school op leren (20–30%)
Relativering van invloed van de leraar (~5%)
Belang van pedagogische relatie en impact
Persoonlijk voorbeeld van leerlingontwikkeling (relatie boven toets)
Autonomie van de leraar
Spanningsveld tussen autonomie en onderwijskwaliteit
Rol van onderwijsinspectie en systeemvragen
Evidence-informed werken vs “één waarheid”
Uitholling van de lerarenopleiding
Belang van filosofie en onderzoeksvaardigheden in opleiding
AI en kritiek op doemdenken (“dommer worden”)
Historische vergelijking (Plato en schrift)
Technologie als verlies én winst
AI als didactisch hulpmiddel
AI en motivatie (middel vs doel)
AI als symptoom van niet-betekenisvolle opdrachten
Herdefiniëren van leerdoelen door AI
Voorbeeld sollicitatiebrief als ineffectief systeem
Optimaliseren binnen kaders en tegelijk kaders bevragen
Slotvraag: waartoe dient onderwijs?