Wat zijn de lessen van 2000 jaar Oorlog en Vrede? Welke rol speelt het christendom hierin? Zijn we gedoemd tot oorlog voeren? Is er geen andere weg? Geen andere weg dan duizenden dode (jonge) mannen, verwoeste steden, bommen en totale verwoesting?
Juli 1945, de woestijn van Nieuw Mexico. De wetenschappers van het Manhattan Project staan klaar. In de verte telt iemand af. Vier, drie twee… De hemel ligt op, de grond beeft en de lucht brandt. Dit was de allereerste keer dat een atoombom tot ontploffing werd gebracht. De test was dus geslaagd, maar er wordt niet of nauwelijks gejuicht. Sommige mensen lachten, anderen huilden, maar de meeste waren stil. “We wisten dat de wereld niet meer hetzelfde zou zijn”, zei Robert Oppenheimer, de natuurkundige die het project leidde. Het was de zomer van 1945 en de vrede lag binnen handbereik. Maar vanaf nu ook het vermogen om de mensheid te vernietigen.
In de Ongelooflijke Geschiedenis podcast gaan Journalist David Boogerd, historicus Beatrice de Graaf en theoloog Stefan Paas op zoek naar de diepe wortels van de moraal rondom geweld. Want de principes van nu – vanuit de VN, de NAVO en onze grondwet – zijn niet uit de lucht komen vallen. Ze zijn gevormd door eeuwen van vallen en opstaan, van pacifisme tot wereldoorlogen, en van kerkvaders tot kruisraketten.
De podcast wordt regelmatig aangevuld met indrukwekkende scene’s over Oorlog en Vrede en belangrijke momenten en mensen hierbij. Bijvoorbeeld dit indrukwekkende einde van Dietrich Bonhoeffer.
1945. Concentratiekamp Vlossenburg, Zuid-Duitsland.
Het einde van de oorlog is nabij. Hitler lijkt verslagen, maar een kat in het nauw maakt rare dodelijke sprongen.
In een barak zit een Duitse man van 39. Zijn naam is Dietrich Bonhoeffer, een vooraanstaand theoloog, dominee en pacifist.
Al zal hij dat laatste niet kunnen volhouden.
De deur zwaait open. ‘Kleed u uit’, roept de gevangenbewaarder.
Het moment is daar. Zijn medegevangenen weten het. Bonhoeffer weet het.
Zijn afscheidsbericht was al opgetekend.
Buiten wacht de galg.
In alle vroegte, naakt, is dit het einde van een verzetsheld.
Een pacifist die ter dood wordt gebracht vanwege een mislukte aanslag tegen Hitler.
In zijn afscheidsbrief schreef hij:
‘Dit is voor mij het einde, maar ook het begin. De overwinning is zeker.
De scène toont Dietrich Bonhoeffer op het moment van zijn executie in Flossenbürg concentratie kamp. Hij wordt ter dood gebracht vanwege zijn betrokkenheid bij een aanslag op Hitler.
Zo sterft een man die zijn hele leven heeft geworsteld met één vraag: ‘Hoe ver mag je gaan om het kwaad te weerstaan?
De Bonhoeffer-scène laat mij zien dat je soms iets moet doen wat eigenlijk niet goed voelt, omdat niets doen nog erger is, maar dat je dat nooit trots of juichend mag doen, alleen met besef van schuld, verdriet en ernst.
Een andere scene die mij trof is de enorme oorlogsgeschiedenis in ons eigen Europa. Wat een oorlogen hebben we hier gevoerd?
Uitgeput Europa.
Het jaar 1648. Europa is uitgeput. Hele generaties zijn gewend geraakt aan dit geluid. Het geluid van bulderende kanonnen door oorlogen die vooral bekend zijn geworden vanwege hun onmetelijke lengte. De 80-jarige oorlog en de dodelijkere 30-jarige oorlog. Dorpen en steden zijn verwoest. Miljoenen mensen hebben het leven gelaten. En dus verzamelt Europa zich niet op het slagveld, maar aan de onderhandelingstafel. In de Duitse streek Westfalen verzamelen zich honderd delegaties uit alle hoeken van het continent. Koningen, kooplieden, priesters en diplomaten. De gesprekken slepen zich voort. Dagen worden weken, weken worden maanden. Velen vragen zich af: “Zal dit ooit lukken?” En dan langzaam gebeurt het ondenkbare. De stemmen verstommen. De pennen worden opgepakt. Een continent waar oorlog de standaard is, zet zijn handtekening onder een nieuw idee. Een christelijke, universele en eeuwigdurende vrede. Vanaf nu, zo besluiten ze is niet oorlog , maar vrede het uitgangspunt. Europa was moe. Moe van de godsdienstoorlogen. En toen was er hier dus dit cruciale moment.
Als ik het goed begrijp is het unieke van deze bijeenkomst (de Vrede van Westfalen) dat hier voor het eerst in Europa oorlog principieel wordt omgekeerd van norm naar uitzondering, en dat dit juridisch en internationaal wordt vastgelegd.
We hebben gezien dat het later toch mis is gelopen. Maar blijkbaar zit er toch iets goeds in mensen haal ik hier uit.
Wat me ook hoop geeft is het boek Waarom we vrede willen, maar oorlog voeren. Een geschiedenis van de mensheid. Kai Michel, historicus, Harald Meller, archeoloog en Carel van Schaik, gedrags- en evolutiebioloog schrijven zij dat oorlog niet iets typisch menselijks is. In het allergrootste deel van de menselijke geschiedenis bestond oorlog helemaal niet. De menselijke soort loste conflicten op door met elkaar te praten. Geweld en anderen doden vonden mensen weerzinwekkend. Oorlog is een relatief recente culturele innovatie, zegt Carel van Schaik in een interview met Trouw. We kunnen er dus ook weer mee stoppen. ‘Ooit waren wij verreweg de aardigste aap ter wereld.’
En Jezus dan? Wat heeft het Christendom en met name de volgelingen van Jezus aan oorlog en verwoesting gedaan? Ik vindt Jezus zijn leven en boodschap zo moeilijk te rijmen met Oorlog. Hij heeft het toch over Liefde als hoogste gebod! Over niet alleen je naaste maar zelfs je vijanden lief te hebben? Zegt hij ook niet: Wie naar het zwaard grijpt, zal door het zwaard omkomen.? Enzovoorts.
De christelijke, de westerse geschiedenis met oorlog is verwarrend. Zeker natuurlijk als je bedenkt dat die traditie begint met een man die vredevorst wordt genoemd. Toch zie ik ook pogingen om oorlog te voorkomen. Zie hierboven maar tal van andere pogingen zoals de rechtvaardige oorlog van Augustinus. Oorlog kan soms noodzakelijk zijn om groter onrecht te stoppen, maar blijft altijd moreel tragisch, moet met droefheid worden gedragen en mag nooit worden verheerlijkt of normaal gevonden.
De val van Rome
Het is het jaar 410. Voor het eerst in 800 jaar is Rome gevallen. De Visigoten hebben de stad geplunderd. Kerken, paleizen, alles gaat in vlammen op. Overzee in het Noord-Afrikaanse Hippo komen vluchtelingen aan. Edelen, priesters, families, gebroken mensen die alles kwijt zijn. Ze zijn onthutst. Hoe kon Rome, de eeuwige stad, worden veroverd? In hun midden luistert een man aandachtig naar alle gesprekken. Het is Augustinus, bisschop van Hippo. Hij hoort verhalen over verkrachtingen, marteling en wanhoop. En één vraag die steeds opnieuw klinkt: “Is de ondergang te wijten aan de bekering van Rome tot het christendom?”
Augustinus begint te schrijven. Hij zoekt woorden voor een wereld in puin. Oorlog, schrijft hij, is nooit goed, maar soms noodzakelijk wanneer ze gevoerd wordt om vrede te herstellen en recht te doen. En uit de as van een verwoeste stad groeit zo een nieuw idee: dat zelfs oorlog in de handen van God dienstbaar kan zijn aan vrede. Dit staat aan de basis van de huidige rule based order.
Ik lees hier het volgende in: dat het christendom oorlog nooit als normaal, goed of wenselijk heeft gezien, maar als een gevolg van menselijk tekort en zonde. Tegelijk erkent Augustinus dat een wereld met onrecht soms verdediging en ingrijpen vraagt. Zijn unieke bijdrage is dat hij die spanning niet oplost, maar vasthoudt: oorlog kan soms nodig zijn, maar blijft altijd tragisch.
Daarom moet oorlog:
- een uitzondering zijn, geen standaard
- gericht zijn op herstel van recht, niet op macht, wraak of verovering
- worden begrensd door regels, proportie en bescherming van onschuldigen
- worden gedragen met droefheid en mededogen, zelfs tegenover de vijand
De kernboodschap is dus geen handleiding om oorlog te rechtvaardigen, maar een morele rem:
wie oorlog voert zonder verdriet, zonder zelfkritiek en zonder verlangen naar vrede, is moreel ontspoord.
Ben ik nu hoopvoller?
Ik ervaar oorlog en oorlogs-narratieven nog steeds als zeer indringend. Zie ook mijn bespreking van de Totale Mobilisatie.
https://www.erikheinacademy.com/2025/12/totale-mobilisatie/
Tegelijkertijd leert de casus Bonhoeffer mij ook dat er soms echt kwaad is. En dat je dat in het uiterste geval het kwaad niet anders dan met geweld moet bestrijden. Uit liefde voor wat dierbaar en kwetsbaar is en niet uit haat tegen de ander.
Zonder je eigen ziel te vergiftigen met haat en kwaad.
Het lijkt erop dat de poging van de rechtvaardige oorlog de best mogelijke optie is geworden die we als mens kunnen verzinnen.
De ongelooflijke podcast!
Wat een werk zit hierin! Prachtig en leerzaam.
