Pedagogiek? Dat staat niet in een boek. Pedagogiek, dat zijn wij. Vaders, Moeders, Docenten. Ik wil mijn leerlingen niet controleren met presentielijsten, toetsen enz.. Ik wil ze vertrouwen geven. Dat ze de kracht en inspiratie hebben om de wereld in te gaan. Ik wil weten wat er in hun leeft. Welke vragen ze hebben. Dat gaat niet als ik er alleen maar dingen in stop en ze controleer. Ik wil ook dat ze het regelmatig met me oneens zijn. Dat ze leren respectvol af te wijken van mijn mening of leerinhoud. Dat is echt oefenen voor het leven.
Pedagogiek is voorgaan zei Iris Andriessen zo mooi . Ik maak me dus zorgen over de pedagogiek. Dat ze ondersneeuwt in het geweld van onderwijskundige en psychologische controle mechanismen. Dat ze verschraalt tot handige vaardigheden om leerlingen in de pas te laten lopen. Ik vindt troost bij Micha de Winter.
Die mij leert dat pedagogiek gaat over de stem van de leerling serieus nemen. En over de systemen die het gedrag van leerlingen beïnvloeden. Dat pedagogiek zich niet mag beperken tot het meten van individueel gedrag of het plakken van labels (zoals DSM-diagnoses). We hebben een bredere samenlevings-pedagogiek nodig, die oog heeft voor maatschappelijke factoren, die kinderen en jongeren een stem geeft, en die bijdraagt aan een democratische en rechtvaardige samenleving.
De gaten in de pedagogiek
In zijn boek noemt hij een aantal gaten in de pedagogiek. Ik herken ze.
Verenging tot gedrag en data
Moderne pedagogiek is steeds meer een gedragswetenschap geworden: focus op experimenten, vragenlijsten, statistiek. Het gaat dan om “evidence-based” gedragsprogramma’s die vooral meetbaar gedrag proberen te veranderen. Is aanpassen in de gewenste richting het toverwoord? Bovendien, dit levert kennis op over gemiddelden, niet over de complexiteit van echte kinderen in hun sociale context.
Medicalisering
Afwijkend gedrag wordt snel gediagnosticeerd met labels uit de DSM. Dat klinkt wetenschappelijk, maar zegt vaak weinig over oorzaken of context. Het plaatst de verantwoordelijkheid bij kind of ouder, terwijl maatschappelijke oorzaken (armoede, schulden, uitsluiting) buiten beeld blijven.
Verlies van normatieve vragen
De pedagogiek ontwijkt normatieve kwesties (wat is goed, rechtvaardig, menselijk?) en verliest daardoor relevantie. Terwijl opvoeding altijd normatief is: het gaat over waarden, rechtvaardigheid, burgerschap, samenleven.
Gebrek aan stem van kinderen en jongeren
Kinderen worden vaak gezien als object van onderzoek, niet als subject met een eigen stem en handelingsvermogen. Hun ervaringen en perspectieven komen te weinig terug.
Wat kunnen docenten hiervan leren?
Verbind onderwijs met democratie en waarden
Opvoeding en onderwijs dragen bij aan burgerschap, empathie en samenleven in diversiteit. Dat vraagt om reflectie op waarden, conflicten en maatschappelijke context, niet alleen om gedragsbeheersing.
Luister naar de stem van leerlingen
Jongeren geven vaak zelf belangrijke signalen en verklaringen voor hun gedrag. Hun verhalen kunnen aanknopingspunten geven voor herstel, preventie en beter onderwijs.
Zie gedrag in context
Wanneer leerlingen lastig gedrag vertonen, kijk niet alleen naar het kind (“wat klopt er niet aan hem/haar?”), maar vraag ook: wat zegt dit gedrag over de omgeving, het gezin, de samenleving? Of over mij?
Voorkom etiketten als eindpunt
Labels en diagnoses kunnen houvast geven, maar zijn nooit een volledige verklaring. Zie ze hooguit als beginpunt voor verder kijken, niet als eindpunt.
Integreer praktijk en onderzoek
Gebruik verhalen, casussen en observaties uit de klas net zo serieus als data of testen. “Kennis uit de praktijk” is cruciaal om werkelijk te begrijpen wat leerlingen nodig hebben.