Ik vertelde deze week aan mijn studenten over de gouden regel: behandel anderen zoals je zelf behandeld wil worden. Iedereen mee eens natuurlijk. De volgende dag begin ik als altijd met een korte meditatie. Even stil zijn en luisteren of er iets in, door of tot mij spreekt. Wat verwacht deze dag van mij? Plots, kwam deze in in mij op: heb je vijanden lief. Iedereen behandelen zoals je zelf behandelt wil worden is een ding. Maar aardig zijn tegen mensen die mij vijandig zijn??? Ik haakte af.
In de auto naar de ALO begon een busje behoorlijk te drukken. Ik voelde mijn adrenaline en de vinger was bijna uitgestoken. Opeens kwam de gedachte: heb je vijanden lief. Met alle innerlijke kracht die ik had lukte het me niet agressief te doen. Het voelde als een mega overwinning!
Klaar dacht ik.
Op de ALO raak ik serieus geïrriteerd ten aanzien van een andere persoon. Na mijn les ga ik deze dan ook eens opzoeken nam ik me voor. En vlak voor dat moment weer die gedachte: lukt het je nu ook je – zogenaamde – ‘vijanden’ lief te hebben? Het werd een spel, een uitdaging. Het lukte me weer. De lessen liggen altijd voor je voeten. Het leven is het curriculum.
Vijanden?
Ik heb het niet over vijanden in de meest heftige zin. Als iemand die mij geweld aan doet. Of nog erger, mijn dochter. Ik denk ook niet gelijk aan oorlog. Dat is veel te groot. En onwerkbaar voor mij.
Ik probeer deze radicale opdracht werkbaar te maken.
“Heb uw vijanden lief” klinkt vaak onhaalbaar als je het letterlijk neemt, alsof je warme gevoelens zou moeten hebben voor iemand die je pijn doet. Maar figuurlijk verstaan kan het een uitnodiging zijn tot een andere levenshouding. Een vijand hoeft niet altijd een persoon te zijn; het kan ook gaan om innerlijke vijanden zoals angst, boosheid of zelfkritiek.
Wanneer je die liefdevol erkent in plaats van wegduwt, ontstaat er ruimte voor groei. Ook omstandigheden of systemen die je tegenwerken – een ziekte, een beperking, een tegenslag – kunnen als ‘vijanden’ voelen, maar juist door er mild mee om te gaan bevrijd je jezelf van strijd.
Daarnaast kun je een vijand zien als spiegel: vaak laat iemand die jou tegenstaat iets zien waar je zelf moeite mee hebt. In plaats van wrok kan dat dienen als kans tot zelfinzicht: wat wordt er in mij geraakt? Zo wordt de vijand een onbedoelde leraar.
Ook helpt het om de ander niet te reduceren tot zijn daden of tot de rol van vijand, maar hem te blijven zien als mens met pijn, geschiedenis en beperkingen. Dat betekent niet goedpraten of vergeten, maar wel ruimte scheppen om niet te verharden. Vergeven kan dan een daad van innerlijke vrijheid worden: je weigert je hart te laten vergiftigen door haat.
Op die manier gaat liefhebben niet zozeer over gevoel, maar over kiezen voor een andere energie. Je kunt in het contact met iemand die jou kwaadgezind is bewust mildheid of stilte inzetten, en zo de spiraal van wrok doorbreken.
Ook in maatschappelijke conflicten of polarisatie helpt dit: je hoeft niet mee te gaan in het wegzetten van de ander als vijand, maar je kunt proberen het verhaal erachter te zien terwijl je trouw blijft aan je eigen waarden. Zo wordt “heb uw vijanden lief” figuurlijk een oefening in innerlijke vrijheid: je verandert je verhouding tot dat wat je tegenstaat, je ziet het als kans tot groei, en je ontwapent jezelf van haat, zodat je lichter en vrijer kunt leven.
“Returning hate for hate multiplies hate, adding deeper darkness to a night already devoid of stars. Darkness cannot drive out darkness; only light can do that. Hate cannot drive out hate; only love can do that.” Martin Luther King Jr. (1929–1968)
De trappistenmonnik en schrijver Thomas Merton benadrukte dat vijanden vaak een projectie zijn van onze eigen angst. Liefhebben van de vijand betekent ook jezelf bevrijden van illusies over wie je bent en wie de ander is.
Tot slot
Ik heb het niet over toestaan wat kwaad is. Ik heb het over een eerste poging tot een iets opener hart. In het leven van alledag. Om niet overal reactief en met de middelvinger op te reageren.
“Heb uw vijanden lief” betekent niet dat je alles moet laten gebeuren. Het gaat om mijn innerlijke houding. Ik verzet me tegen wat niet goed is. Maar zonder te worden zoals het kwaad.
Zo is elke dag weer een mooie training.