Kun je iemand doden en tegelijk spiritueel of religieus zijn? We hebben vaak diepe gesprekken over wat ons bezighoudt. Zonder dogma, onderzoekend. Een van de thema’s is over de belangrijke podcast die je net hebt gemaakt. (1) Kan je militair en spiritueel zijn? Ik heb drie aanvullingen vanuit mijn perspectief. Over religie versus spiritualiteit, over spiritualiteit en geweld en over dualisme.
Eerste aanvulling
Ten eerste het onderscheid dat je maakt tussen religie (met alle risico’s van macht en controle) en spiritualiteit (eenheid, ego loslaten). Daar zit veel scherpte in. Tegelijkertijd dacht ik: er is ook een andere laag die misschien kan helpen om religie en spiritualiteit wat dichter bij elkaar te brengen. Ik geef drie suggesties ok?
Barron – religie als weg naar het hoogste goed
- Bishop Robert Barron, een Amerikaanse bisschop die ik vaak volg, benadrukt dat religie niet in de eerste plaats om regels of macht draait, maar om de gerichtheid op God als summum bonum – het hoogste goed. Voor hem kan religie juist een weg zijn om het ego te overstijgen en je te richten op iets wat groter is dan jezelf.
- Rohr – de sacramentele blik & de Universal Christ
Richard Rohr, franciscaan en spiritueel leraar, spreekt over de sacramentele blik: leren zien dat God in álles aanwezig is. In zijn boek The Universal Christ gaat hij nog verder: Christus is niet alleen Jezus van Nazareth, maar een universele aanwezigheid die heel de schepping doordringt. Daarmee sluit hij eigenlijk helemaal aan bij jouw punt over eenheid en verbondenheid.
- Merton – stilte, loslaten en overgave
En dan Thomas Merton, die laat zien dat religie juist de plek kan zijn waar stilte en innerlijke diepte geoefend worden. Hij zegt dingen als:
“Pas als ik mijn eeuwige streven mezelf te overtreffen loslaat, heb ik mezelf overtroffen. Pas als ik niet verlang te zijn, word ik alles.”
“Het is eigenlijk een volledige overgave aan God.”
Bij hem gaat het dus niet om krampachtig beter worden, maar om loslaten en je laten vinden door het overstijgende in de stilte.
Drie praktische dingen die ik hieruit haal
- Mooie rituelen – Meedoen met rituelen om stilte en eenheid te ervaren. Gebeurt veel in Oekraïne.
- Sacramentele blik – In alledaagse dingen (een groet, een glas water, een simpel ritueel) kun je leren het overstijgende en/of God / Tao etc. te zien.
- Loslaten in stilte – Even ’s ochtends zitten en zacht zeggen: “Vandaag hoef ik niks te bewijzen.” Zo begin je vanuit rust en overgave.
Tweede aanvulling
Marc, jouw punt over de spanning tussen militair zijn en spiritualiteit deed me meteen denken aan Dietrich Bonhoeffer. Hij was een Duitse theoloog in de tijd van Hitler en werd precies met die vraag geconfronteerd: kun je trouw blijven aan Christus én toch in verzet gaan, desnoods met geweld? Rechts op de foto Bonhoefer in gevangenschap.
Wat ik zo bijzonder vind aan Bonhoeffer is zijn worsteling. Hij begon zelfs nog als jonge predikant met lichte nationalistische ideeën – die hij later radicaal heeft losgelaten. In New York kwam hij in een zwarte baptistengemeente terecht en daar zag hij voor het eerst geloof dat écht uit lijden en hoop groeide. Dat zette zijn hele kijk op religie en verantwoordelijkheid op z’n kop.
Terug in Duitsland werd hij een van de weinige theologen die zich fel uitsprak tegen het nazisme. En uiteindelijk koos hij er zelfs voor om mee te doen aan een complot om Hitler uit de weg te ruimen. Voor iemand die diep pacifistisch dacht, was dat een enorme breuk. Hij wist zelf: wat ik ook kies, ik blijf schuldig. Niets doen is fout, handelen met geweld óók. Toch koos hij voor verantwoordelijkheid – doen wat hij dacht dat God op dat moment van hem vroeg, en de rest in vertrouwen loslaten.
Dat vind ik een heel spirituele houding. Geen star systeem van regels, maar een radicale overgave: durf ik in dit moment te handelen voor de ander, ook al kost het me alles? Bonhoeffer noemt dat “kostbare genade”: geen goedkope vrijbrief, maar een weg die je hele leven raakt.
“Wie blijft staande is alleen hij voor wie niet zijn denken, zijn principes, zijn vrijheid of deugd de ultieme criteria zijn, maar alleen hij die bereid is dit alles op te offeren wanneer hij, staande in geloof en alleen aan God gebonden, wordt geroepen te handelen in gehoorzaamheid en verantwoordelijkheid.”
Dus: ““Echt moedig is niet iemand die altijd maar aan zijn eigen regels of ideeën vasthoudt, maar iemand die bereid is dat los te laten en te doen wat op dat moment echt het beste en meest verantwoord is.”
In die zin laat hij zien dat spiritualiteit niet wegvluchten is, maar juist midden in de spanning gaan staan – en van daaruit de meest humane keuze maken die mogelijk is. Precies waar jij het in je verhaal ook over hebt.
Derde aanvulling
Ik vond je punt sterk: veel oud-militairen ruilen hun oude rol in voor een nieuwe, maar blijven eigenlijk in dualiteit hangen – vroeger vochten ze voor oorlog, nu vechten ze voor vrede. Dat blijft hetzelfde spel van tegenstellingen.
Je zegt dat veel oud-militairen hun oude rol gewoon inruilen voor een nieuwe. Eerst identificeerden ze zich volledig met de rol van strijder, daarna met die van vredeszoeker of spiritueel “verlicht” iemand. Maar het blijft hetzelfde patroon: een nieuwe identiteit aannemen, die je afzet tegen de vorige. Dat is precies het spel van dualisme.
Eckhart Tolle helpt om dit te ontmaskeren. Hij zegt: “Je bent niet je gedachten, je bent niet je rol.” Het ego leeft van identificatie – met een beroep, een uniform, een overtuiging. Het ego zegt: “ik bén soldaat” of later: “ik bén spiritueel.” Maar volgens Tolle is dat een vergissing. Je rol is iets wat je tijdelijk speelt, niet wie je wezenlijk bent.
Non-dualiteit begint dus bij het doorzien van dat mechanisme. Je hoeft niet te kiezen tussen soldaat of spiritueel, tussen oorlog of vrede. Je kunt die rollen vervullen zonder je ermee te vereenzelvigen. Vanuit aanwezigheid handel je wat nodig is – soms krachtig, soms zacht – maar zonder dat je identiteit eraan hangt.
Richard Rohr zegt daar iets moois over: je hebt eerst dualistische helderheid nodig – goed en kwaad kunnen onderscheiden – maar als je daar blijft steken word je hard en oordelend. De volgende stap is non-dualiteit: leren zien dat de diepste respons altijd liefde is, ook naar degene die je niet mag. Merton sluit daarbij aan: in stilte ontdek je dat je niet meer gevangen hoeft te zitten in kampen of tegenpolen, maar dat er een dieper niveau van eenheid is. En filosofisch gezien klinkt dat heel Hegeliaans: these en antithese leiden uiteindelijk naar synthese.
Drie voorbeelden van non-dualiteit:
Oorlog en vrede – Zelfs in oorlog kan een militair vredelievend handelen (burgers beschermen, gevangenen menswaardig behandelen). En in vrede kan soms strijd nodig zijn (opkomen tegen onrecht).
Goed en kwaad – In elk mens zit beide. De vijand draagt ook angst en verdriet, en de held draagt ook schaduw en fouten.
Je leert om de vijand niet te demoniseren, maar als mens te zien. Dat maakt je handelen zuiverder en voorkomt dat je meegesleept wordt in haat of wraak.
Je herkent ook je eigen schaduw. Je weet dat jij en je kameraden ook fouten maken. Daardoor blijf je nederig, leer je kritisch kijken naar je keuzes en kun je verantwoordelijkheid nemen als er iets misgaat.
Het maakt je veerkrachtiger. Want als je inziet dat niemand 100% “goed” of “slecht” is, kun je beter omgaan met morele grijstinten en innerlijke twijfel. Je hoeft niet te breken als je iets moeilijks meemaakt, maar je kunt het verwerken als deel van de menselijke conditie.
Geweld en compassie – Soms kan geweld juist uit compassie voortkomen, zoals bij Bonhoeffer die tegen Hitler in verzet kwam.
Geweld is niet gelijk haat. Soms grijpen we in omdat we onschuldigen willen beschermen.
Compassie kan stevig zijn. Je verdedigt je kameraden of burgers juist uit zorg en liefde.
Het gaat om intentie. Niet vechten om te overheersen, maar omdat het noodzakelijk is om erger kwaad te voorkomen.
Kort gezegd: geweld kan, in uitzonderlijke gevallen, de uiterste vorm van zorg zijn.
Zo zie je: spiritualiteit gaat niet over het kiezen van één kant van de tegenstelling, maar over het zien van de eenheid erachter. Niet zwart-wit blijven denken, maar in liefde de grotere werkelijkheid toelaten.
Podcast