Stel je voor: je geeft trefbal in de gymzaal — één leerling wordt geraakt en loopt zonder morren het veld uit, een ander doet alsof er niets gebeurd is en speelt stiekem door, terwijl de rest van de klas begint te roepen “Scheids, hij ligt er al uit!” en jij je afvraagt of je het spel laat doorgaan of dit moment gebruikt om samen te praten over eerlijkheid.
Of denk aan een situatie waarin een groepje sterke leerlingen de zwakkere spelers bewust buitenspel zet, of waarin iemand de regels slim manipuleert om te winnen. Dit soort situaties draaien niet alleen om motorische vaardigheden, maar ook om goed en kwaad, eerlijk en oneerlijk. Hier komt de theorie van morele ontwikkeling om de hoek kijken.
Deze theorie kan je helpen om morele situaties beter te begrijpen. En er dus ook beter mee om te gaan in de les.
Kohlberg in makkelijke taal
Lawrence Kohlberg (psycholoog) onderzocht hoe mensen leren nadenken over goed en fout. Hij bedacht dat morele ontwikkeling stap voor stap verloopt in zes fasen, verdeeld over drie niveaus:
Preconventioneel niveau (jonge kinderen)
- Straf vermijden: iets niet doen omdat je bang bent voor straf.
➡️ Een leerling rent snel terug naar zijn plek omdat jij als docent zegt dat hij anders strafpunten krijgt.
- Eigen belang: iets doen omdat je er zelf beter van wordt.
➡️ Een leerling helpt de pionnen opruimen, maar alleen omdat hij dan eerder de bal mag kiezen voor het volgende spel.
Conventioneel niveau (meeste tieners & volwassenen)
- Aardig gevonden willen worden: goed doen omdat je wilt dat anderen je aardig vinden of respecteren.
➡️ Een leerling speelt de bal expres naar een klasgenoot die nog niet vaak is aangespeeld, omdat hij wil dat de anderen hem zien als een goede teamspeler.
- Regels volgen: goed doen omdat de regels of wetten dat zeggen.
➡️ Een leerling stapt meteen uit het spel als hij geraakt wordt bij trefbal, omdat “raak = uit” nu eenmaal de afspraak is.
Postconventioneel niveau (volwassen stadium)
- Waarden en regels zijn relatief: je beseft dat context en omstandigheden tellen.
➡️ Een leerling ziet dat een klasgenoot met een blessure moeite heeft en past de spelregels iets aan (“jij hoeft maar één keer getikt te worden in plaats van drie keer”), omdat hij eerlijkheid en veiligheid belangrijker vindt dan de letter van de regel.
- Universele principes: je leeft naar je eigen ethische principes zoals gelijkheid en rechtvaardigheid.
➡️ Een leerling komt op voor een buitengesloten klasgenoot en zegt: “Iedereen hoort mee te doen, want iedereen is gelijkwaardig” — ook als dat tegen de meerderheid ingaat.
Met deze niveaus kun je begrijpen waarom leerlingen verschillend reageren in de gymles. De ene zegt: “Ik wil geen straf, dus ik speel eerlijk.” De ander zegt: “Het maakt uit wat de meester zegt, dus ik volg de regel.” En weer een ander redeneert: “Het is niet eerlijk voor de rest, dus ik moet eruit.”
Kritiek op Kohlberg
Hoewel Kohlberg veel invloed heeft gehad, is zijn theorie niet perfect. Belangrijke kanttekeningen:
- Denken is niet altijd doen: leerlingen weten soms wat goed is, maar handelen er niet naar. Wat je denkt is niet perse wat je doet.
- Beperkt onderzoek: vooral gedaan met jongens en mannen uit de westerse middenklasse. Meisjes scoren ook slechter op deze morele stadia…hoe kan dat en wat moet jij daarmee als LO docent?
- Goed mens?: iemand kan op het hoogste niveau redeneren, maar nog steeds onaardig of egoïstisch gedrag vertonen.
➡️ Voor jou als toekomstige docent betekent dit: gebruik Kohlberg als hulpmiddel, maar ga er niet van uit dat alle leerlingen zich precies zo ontwikkelen of dat hun gedrag altijd hun denkstadium weerspiegelt.
Theory of Mind en de link met Kohlberg
Theory of Mind (ToM) betekent dat je kunt inleven in de gedachten en gevoelens van anderen. Kinderen leren stap voor stap begrijpen dat anderen iets anders kunnen weten, denken of voelen dan zijzelf.
De link met Kohlberg:
- Zonder ToM kun je moeilijk rekening houden met anderen.
- ToM vormt dus een basis voor empathie en daarmee ook voor moreel redeneren.
In de gymles: een leerling die begrijpt dat een ander zich buitengesloten voelt, is eerder geneigd eerlijk te spelen of iemand mee te laten doen.
Theory of Mind en autisme
Theory of Mind (ToM) is het vermogen om je in te leven in de gedachten en gevoelens van anderen. Voor kinderen met autisme is dat vaak lastiger. Ze hebben meer moeite met inschatten wat de ander weet of voelt, en daardoor kan eerlijk spelen, samenwerken of regels begrijpen extra uitdagend zijn.
➡️ Voor jou als leraar lichamelijke opvoeding betekent dit: wees duidelijk in regels en verwachtingen, geef visuele aanwijzingen en check of leerlingen begrijpen wat de bedoeling is. Empathie en ToM groeien niet vanzelf bij iedereen in hetzelfde tempo.
Hoe stimuleer je als gymleraar morele ontwikkeling?
Op basis van de theorie kun je drie dingen doen:
- Creëer situaties om te praten over regels en eerlijkheid
– Bespreek na een spel kort: “Wat vond je eerlijk? Wat niet?”
- Gebruik rollenspellen en varianten
– Laat leerlingen ervaren hoe het is om in de schoenen van de ander te staan (bijv. sterke spelers krijgen een beperking zoals één hand gebruiken).
- Geef zelf het goede voorbeeld
– Laat zien dat je eerlijk fluit, consequent bent en uitlegt waarom regels belangrijk zijn.
Quiz – Test je kennis!
Vraag 1.
Een leerling houdt zich aan de regels omdat hij straf wil vermijden. In welk stadium van Kohlberg zit hij?
a) Straf vermijden
b) Regels volgen
c) Eigen belang
d) Waarden zijn relatief
Vraag 2.
Wat is een belangrijk kritiekpunt op Kohlberg?
a) Hij gebruikte te veel voorbeelden uit sport
b) Hij deed vooral onderzoek bij jongens en mannen
c) Hij hield geen rekening met regels
d) Hij dacht dat kinderen geen empathie hebben
Vraag 3.
Wat betekent Theory of Mind?
a) Je weet dat anderen anders kunnen denken en voelen dan jij
b) Je volgt de regels omdat dat zo hoort
c) Je probeert straf te vermijden
d) Je leeft naar universele ethische principes
Vraag 4.
Waarom is Theory of Mind belangrijk voor morele ontwikkeling?
a) Het zorgt ervoor dat je meer straf krijgt
b) Het helpt je inleven in anderen, wat nodig is om rekening te houden met hun gevoelens
c) Het maakt je beter in trefbal
d) Het voorkomt dat je regels hoeft te leren
Vraag 5.
Welke manier helpt een gymleraar om morele ontwikkeling te stimuleren?
a) Leerlingen laten winnen door vals te spelen
b) Zelf inconsequent zijn in het fluiten
c) Situaties nabespreken over eerlijkheid en regels
d) Conflicten zoveel mogelijk negeren
Antwoorden en uitleg
1. a) Straf vermijden
Dit hoort bij het preconventionele niveau: goed gedrag om straf te voorkomen.
2. b) Hij deed vooral onderzoek bij jongens en mannen
Dit maakt de theorie minder algemeen toepasbaar.
3. a) Je weet dat anderen anders kunnen denken en voelen dan jij
Dat is precies de kern van Theory of Mind.
4. b) Het helpt je inleven in anderen, wat nodig is om rekening te houden met hun gevoelens
Empathie vormt de brug naar morele ontwikkeling.
5. c) Situaties nabespreken over eerlijkheid en regels
Dit helpt leerlingen nadenken over wat goed of fout is en waarom.
Video