Mindfulness is een van mijn fundamenten. Ergens onderweg raakte ik in de ban van mindfulness. Vooral vanuit de traditie van Jon Kabat-Zinn en de contemplatieve tradities. Maar ook het werk van Ellen Langer, die mindfulness zo radicaal anders benadert dan ik ooit had bedacht. Maar met die groeiende fascinatie kwam ook een knagende verwarring: kun je de actieve, creatieve mindfulness van Langer beoefenen als je ook heimelijk vertrouwt op de rust en acceptatie van Kabat-Zinn?
Het voornaamste verschil tussen Ellen Langer en Jon Kabat-Zinn is volgens mij:
Jon Kabat-Zinn richt zich op mindfulness als een meditatieve praktijk van open, niet-oordelende aandacht voor het huidige moment. Zijn aanpak benadrukt het accepteren en gewaarzijn van ervaringen zonder er direct op te reageren.Ellen Langer definieert mindfulness als een actief, cognitief proces van het opmerken van nieuwigheden en het voortdurend creëren van nieuwe perspectieven. Haar benadering moedigt aan om automatische, starre denkpatronen te doorbreken en is gericht op nieuwsgierigheid, flexibiliteit en zelfregie, zonder dat meditatie noodzakelijk is. Kabat-Zinn nodigt uit tot passieve, accepterende waarneming (“zijn met wat is”), terwijl Langer mindfulness ziet als een actieve mentale houding van creatief waarnemen en het zoeken naar nieuwe mogelijkheden.
Kabat-Zinn: hier en nu, zonder oordeel, met compassie.
Mijn eerste kennismaking met mindfulness was het nuchtere, toegankelijke werk van Jon Kabat-Zinn. Hij leerde me: “Mindfulness is het opmerken van het huidige moment, zonder oordeel.” Zijn Mindfulness-Based Stress Reduction (MBSR) was een openbaring in stilvallen, vertragen en aanvaarden—een veilige haven als het stormde in mijn hoofd. Even niet hoeven veranderen, gewoon zijn.
Langer: Spelen met mogelijkheden
Tegelijkertijd raakte ik geïntrigeerd door Ellen Langer, die als psycholoog een totaal andere toon aanslaat. Zij inspireert vanuit een speelsheid en cognitieve vrijheid die je uitnodigt elke dag op zoek te gaan naar variatie, nuance en verrassende interpretaties. Haar experimenten zijn legendarisch: ouderen die na tien dagen ’twintig jaar jonger leven’ letterlijk lichamelijk en mentaal opknappen; schoonmakers die alleen al door anders naar hun werk te kijken gezonder worden. Langer laat zien dat aandacht en mindset onze gezondheid en mogelijkheden krachtig kunnen veranderen—en haar boodschap baant nieuwe paden door diep ingesleten denkpatronen.
Mijn worsteling: mag je alles combineren?
Ik bewonder Kabat-Zinn voor zijn zachte uitnodiging tot acceptatie. Maar tegelijk wekt Langer in mij een enorme nieuwsgierigheid. Kan ik volledig open, meditatief aanwezig zijn én actief zoeken naar mogelijkheden, nieuwe perspectieven en spel? Sluit het een het ander uit? Of kan juist het bewegen tussen beide vormen me completer maken?
Boeddhisme als fundament en spiegel
De klassieke boeddhistische Vipassana-traditie voegt nog een laag toe: mindfulness als pad naar inzicht en bevrijding, geboren uit moment-bewustzijn en radicale acceptatie van vergankelijkheid. Ook hier draait het om waarneming zonder oordeel, maar vaak minder over cognitieve speelsheid of het actief herschrijven van je verhaal. Kan de speelse houding van Langer samengaan met het loslaten en niet-hechten uit het boeddhisme—of gaan ze fundamenteel uit elkaar?
Spotlight op Ellen Langer
Pionier met speelsheid
Ellen Langer is niet alleen baanbrekend vanwege haar theorieën, maar vooral vanwege haar empirische lef.
- De Counterclockwise Study (Langer, 1989; Alexander et al., 1989): Oudere mannen leefden tien dagen alsof ze twintig jaar jonger waren. Zij lieten verbeteringen zien in cognitieve prestaties, mobiliteit en gezichtsvermogen, wat de invloed van mindset en aandacht op lichamelijke gezondheid aantoont.
- Chambermaid Study (Langer, 1989): Schoonmakers die geïnformeerd werden dat hun werk als lichaamsbeweging kon dienen, ervaarden gezondheidsverbeteringen zonder hun gedrag te veranderen. Ook dit benadrukt de kracht van cognitieve interpretatie.
- Diverse oogtest-experimenten (Carson & Langer, 2006): Manipulaties waarbij deelnemers positieve identiteit of verwachte uitkomsten ontvingen, leidde tot betere prestaties in visuele tests, wat wijst op de effectiviteit van mindset en aandacht.
- Mindful Learning Studies (Langer, 1989; Haigh et al., 2011): Bewuste cognitieve betrokkenheid kan prestaties en leerprocessen aanzienlijk verbeteren.
Eén van Langer’s belangrijkste lessen—ook persoonlijk voor mij—is haar manier van omgaan met diagnoses en labels. Ze ziet deze als momentopnames, geen absolute waarheden. Maar ook als zelfvervullende profeties. Ze moedigt aan om actief te registreren wanneer symptomen minder of zelfs afwezig zijn, en diagnoses niet als onwrikbare feiten te zien maar te bekijken met een nieuwsgierige, flexibele geest.
Je wordt gevraagd om – in lijn met Langer’s oefeningen – situaties te identificeren waarin je symptomen of beperkingen, die de diagnose beschrijft, minder of zelfs niet aanwezig lijken te zijn. Dit activeert cognitieve flexibiliteit. En verbetering.
Een persoon met depressieve klachten breekt met het idee “Ik ben een depressief persoon” en observeert actief welke alternatieve zinnen of gedachten mogelijk zijn, zoals “Soms voel ik me somber, maar dat definieert niet wie ik ben.”
Spotlight op Jon Kabat-Zinn
Kabat-Zinn bracht mindfulness naar klinieken en woonkamers wereldwijd. Zijn aanpak is aandachtig, accepterend en vriendelijk, met meditatie als fundament. Het gaat niet om veranderen maar om toestaan, niet om nieuwe perspectieven maar om stilvallen in het huidige moment. Deze rust biedt mij vaak het tegenwicht voor de honger naar meer, die bij Langer hoort.
Oefeningen en inspiratie
Tijdens mijn eigen zoektocht merk ik dat de meest waardevolle momenten juist ontstaan in het wisselen tussen beide benaderingen:
- Soms ga ik zitten en observeer ik—helemaal Kabat-Zinn—mijn adem en gedachten, zonder iets te willen oplossen.
- Dan weer daag ik mezelf uit zoals Langer: “Welke situaties vandaag past mijn label helemaal niet?” Of: “Hoe kan ik deze routine doorbreken, hoe klein ook?”
- Vipassana herinnert me eraan dat elke ervaring komt en gaat — en dat vastgrijpen aan creativiteit óók maar een beweging van de geest is.
Concrete oefeningen van Ellen Langer (actieve mindfulness)
Oefening 1: Merk vijf nieuwe dingen op
“Kijk aandachtig rond en probeer nieuwe details te ontdekken, iets wat je nog nooit eerder opmerkzaam hebt gezien.”
“Mindfulness betekent actief openstaan voor het nieuwe.” — Ellen Langer, Mindfulness (1989)
Oefening 2: Herdefinieer automatische routines
“Doe je dagelijkse taak op een andere manier en ervaar het verschil bewust.” Bijvoorbeeld tandenpoetsen met de andere hand.
“Doorbreek automatische denkpatronen en creëer nieuwe bewustheid.” — Ellen Langer
Oefening 3: Bedenk alternatieve verklaringen
Als je een oordeel hebt over een situatie, bedenk dan ten minste drie andere mogelijke perspectieven.
“Mindfulness is nieuwsgierig zijn naar meerdere mogelijkheden.”
Oefening 4: Varieer je verwachtingen over klachten
Bij lichamelijke ongemakken, probeer te merken waar die minder aanwezig zijn of zelfs afwezig zijn—daag de vaste overtuiging uit.
“Klachten zijn niet statisch, aandacht verandert je ervaring.”
Oefening 5: Mindful leren
Focus op het vinden van meerdere oplossingen bij een probleem in plaats van vast te houden aan één patroon.
“Creativiteit en mentale flexibiliteit horen bij mindfulness.”
Concrete oefeningen uit de Vipassana-traditie (accepterende mindfulness)
Oefening 1: Aandachtige ademhaling
“Breng je aandacht rustig naar je ademhaling, zonder iets te veranderen, en observeer het ritme.”
Citaten uit Vipassana-traditie: “Beoefen eenvoudige opmerkzaamheid met een open en accepterende geest.”
Oefening 2: Gedachten als wolken zien
“Visualiseer je gedachten als wolken die verschijnen en verdwijnen aan de hemel, zonder erin mee te gaan.”
“We zijn niet onze gedachten; we observeren ze los van onszelf.” — Sakyong Mipham (boeddhistische leraar)
Oefening 3: Lichaamsbewustzijn (bodyscan)
“Breng aandacht naar elk lichaamsdeel, opmerkend wat er is zonder oordeel of verandering.”
“Accepteer sensaties zoals ze zich aandienen.”
Oefening 4: Niet-oordelende observatie
“Observeer emoties, gevoelens en gedachten zonder ze te labelen als goed of slecht.”
“Mindfulness is het zijn met wat is, zonder weerstand.”
Oefening 5: Loslaten van gehechtheid
“Praktijk bewust moment na moment het loslaten van gehechtheid aan gedachten, beelden of verlangens.”
“Vrijheid ontstaat door niet-kleven aan fenomenen.”
Ellen Langer:
“Mindfulness betekent het doorbreken van oude patronen en het creëren van nieuwe manieren om naar jezelf en de wereld te kijken. Het is actief, nieuwsgierig en onderzoekend.” — Mindfulness (1989)
Vipassana-boeddhisme (uit de Pali-canon):
“Erken de vergankelijkheid van alle fenomenen en leer gedachten en gevoelens te observeren zonder gehechtheid of afwijzing.” — Vipassana Sutta
In de praktijk: ongemak en rijkdom
Soms voelt het ongemakkelijk om beide stijlen te integreren. Alsof ik ‘valsspeel’ door mindfulness claimen én nieuwsgierig te herschrijven. Maar in de afwisseling, de twijfel en het experiment schuilt de echte rijkdom. Kabat-Zinn brengt verstilling en acceptatie; Langer prikkelt tot doorbreken van sleur en dogma’s. Samen geven ze mij niet alleen meer tools, maar ook meer vrijheid om goed voor mezelf te zorgen.
Reflectie: Misschien is echte mindfulness niet kiezen tussen scholen, maar de verwarring toelaten als vruchtbare grond, waarin inzicht en creativiteit samen wortel kunnen schieten. En misschien is dát wel de ultieme integratie.