“Ziel is een ander woord dat, ironisch genoeg, door het overgrote deel van de moderne psychologie en psychiatrie verbannen is. En dat terwijl het woord ‘psyche’, dat de kern vormt van psychologie, psychiatrie, psychopathologie, psychofarmacologie en psychotherapie, het Griekse woord is voor ziel.”
— James Hollis in Finding Meaning in the Second Half of Life.
James Hollis benadrukt dat het woord ‘psyche’ afkomstig is uit het Grieks en ‘ziel’ betekent. Hij wijst erop dat in Jungiaanse psychologie en de dieptepsychologie de psyche wordt gezien als een autonoom, innerlijk krachtenveld dat veel verder reikt dan enkel het bewuste ‘ik’. Hollis noemt expliciet dat “psyche het Griekse woord voor ziel is,” en hij verbindt deze definitie aan ons zoeken naar betekenis en authenticiteit in het leven.
De auteur reflecteert op hoe het woord ziel grotendeels is verdrongen uit de moderne psychologie en psychiatrie, terwijl het woord psyche—de kern van deze vakgebieden—oorspronkelijk in het Grieks ziel betekent. De psychologie is steeds meer gericht geraakt op gedrag, cognitie en farmacologie, en verwaarloost daarmee de diepere laag van betekenis die de ziel vertegenwoordigt.
Hij waarschuwt ook dat het begrip ziel vervormd is geraakt—hetzij geromantiseerd door New Age-denken, hetzij geketend door rigide religieuze dogma’s. Toch is het juist de ziel die het leven betekenis geeft, en zonder haar lijden we diep. Via een aangrijpend verhaal over moederlijke opoffering tijdens een aardbeving toont de auteur dat onze drang naar betekenis zelfs sterker kan zijn dan onze drang tot overleven.
De ziel wordt beschreven als het diepste deel van onszelf: het verlangen naar betekenis, onze verbondenheid met iets groters, en ons intuïtieve gevoel voor innerlijke diepte. Het is juist door lijden en reflectie dat we de ziel het meest intens ontmoeten. De moderne wereld, vol lawaai en afleiding, trekt ons hier vaak van weg, maar de roep van de ziel blijft onverminderd aanwezig.
Hij bekritiseert hoe gangbare therapievormen—gedragsmatig, cognitief en farmacologisch—hoewel soms nuttig, vaak de diepere existentiële en spirituele vragen vermijden. Medicatie kan symptomen verlichten, maar ook de noodzakelijke confrontatie met de eisen van de ziel verdoven. Ware heling vraagt om luisteren naar die diepere roep van binnenuit.
In de midlife worden we uitgenodigd tot spirituele verruiming. Deze levensfase nodigt uit tot het stellen van wezenlijke vragen over ons doel, en tot het onderzoeken van wie we werkelijk zijn—los van verwachtingen van ouders, cultuur of het ego.
Het Jungiaanse concept van individuatie—de levenslange reis naar wie we ten diepste zijn bedoeld te worden—staat hierin centraal. Het is geen zelfverwennerij, maar juist het tegenovergestelde: het ego leert zich over te geven aan iets groters en authentiekers. Het Zelf, in Jungiaanse termen, vertegenwoordigt de volledige, dynamische totaliteit van wie we kunnen worden. Het stuurt ons voortdurend, zelfs als we de signalen verkeerd begrijpen of negeren.
De keuze voor individuatie betekent vaak een loskomen van de collectieve normen, en de moed om onze eigen mysterie onder ogen te zien. Die weg kan tijdelijk eenzaam zijn, maar leidt uiteindelijk tot diepere relaties en betekenisvollere bijdragen aan de wereld. Zoals Jung zei: individuatie moet leiden tot bredere collectieve verbondenheid, niet tot narcisme.
We dragen allemaal kinderlijke boodschappen in ons mee over afhankelijkheid en angst, wat het lastig maakt om ons eigen leven op te eisen. Vaak moeten we ons die toestemming zelf geven—niemand zal het voor ons doen. De midlife brengt die noodzaak vaak urgent naar voren. Het alternatief is stagnatie en vervreemding van de ziel.
Uiteindelijk is de mythe van individuatie—onze roeping om te worden wie we werkelijk zijn—het enige verhaal dat de ziel werkelijk voedt. Het vraagt niet wat de samenleving of familie van ons verwacht, maar wat het goddelijke via ons tot uitdrukking wil brengen. De keuzes die dat vraagt zijn zelden makkelijk, maar altijd verhelderend. Een krachtige leidraad is deze vraag:
“Maakt dit pad mij groter of kleiner?”
Uiteindelijk is het kiezen van het pad dat vergroot, het kiezen voor de ziel—en het vervullen van het leven dat voor ons bedoeld is.
Thomas Moore volgt een vergelijkbaar spoor in zijn uitleg over het woord psyche. Ook hij verwijst naar de Griekse oorsprong van het woord, waarbij ‘psyche’ ‘ziel’ of ‘animating spirit’ betekent, en stelt dat psychologie in haar kern ‘de studie van de ziel’ is. Moore benadrukt meermaals dat ‘psychotherapie’ etymologisch neerkomt op ‘zorg voor de ziel’ (psyche = ziel, therapie = verzorgen/bewaken), en betrekt hierbij de mythe en filosofie van Plato. Zijn benadering is holistisch en ziet de psyche als een cruciale brug tussen het menselijke en het goddelijke, en als drager van diepere zin en mysterie.
Wat betekent het als we de ziel iets meer zouden betrekken in psychotherapie?